Een deel van het assortiment van GERSTAECKER richt zich op het conserveren en archiveren van kunst. Dat vraagt om materialen met specifieke eigenschappen, zodat kunstwerken niet aangetast worden, bijvoorbeeld als ze voor langere tijd gepresenteerd of opgeslagen worden. Denk hierbij bv. aan archiefmappen, zuurvrij papier, zuurvrij karton, en zuurvrij foamboard.
Robert Rost bezocht onlangs de conservator — Yolanda van den Berg — en de collectiebeheerder — Marie-Fleur Dijk — van het Centraal Museum in Utrecht, verantwoordelijk voor de Bruna collectie, het Atelier Dick Bruna en het nijntje museum. Het museum is klant van GERSTAECKER.
Hij sprak met hen over het belang van het gebruik van juiste materialen bij het presenteren en archiveren van kunstwerken, het gebruik van duurzame materialen in het maakproces en andere zaken waarmee conservatoren en collectiebeheerders mee te maken krijgen tijdens hun werk.
Op de tweede verdieping van het Centraal Museum vind je het Atelier Dick Bruna, het gereconstrueerde atelier van Dick Bruna (1927–2017) dat hier in september 2015 — het jaar dat nijntje 60 jaar werd — minutieus met de originele inventaris is nagebouwd.
Zelfs de boeken in de boekenkast zijn hetzelfde neergezet en staan op dezelfde wijze recht of schuin, zoals ze ooit bij Dick Bruna zelf stonden. Net als het atelier in de Utrechtse binnenstad, waar Dick Bruna jarenlang zijn tekeningen en ontwerpen maakte, bevindt zich dit atelier ook op een zolder met grote houten balken, zodat het vrijwel dezelfde sfeer uitstraalt.
.png)
De collectie van Centraal Museum bevat maar liefst 25.000 objecten die betrekking hebben op Dick Bruna. Daaruit worden in het Atelier Dick Bruna én het nijntje museum steeds selecties getoond, die door Yolanda en Marie-Fleur jaarlijks of halfjaarlijks gewisseld worden. Zo zijn in de vitrines langs de wanden van het atelier veel unieke, originele werken van Dick Bruna te bewonderen die een inkijkje geven in zijn werkwijze en rijke oeuvre.
In de bovenste twee lades van een groot archiefblok zijn allerlei knipsels, restjes papier en een selectie van werken van Dick Bruna te zien. In de andere lades is — tot en met juli 2026 — naar aanleiding van de oprichting van het Groene Kruis 125 jaar geleden een mini-expo ingericht rond werk dat Dick Bruna ooit speciaal maakte voor het Groene Kruis.
Bezoekers kunnen het werk bekijken door zelf de lades te openen en te sluiten. Zo zijn er affiches, folders en inschrijfkaarten te zien, maar ook oude foto’s en krantenberichten die context geven aan de ontwerpen van Dick Bruna — en natuurlijk een inleidende tekst bij de mini-expo.
- de samenspraak — tussen conservator en collectiebeheerder
Yolanda is de conservator van het Atelier Dick Bruna en het nijntje museum en daarmee de inhoudelijke deskundige van het museum op het gebied van Dick Bruna’s werk. Ze weet alles over zijn werkwijze en kent de hele collectie. Ze stelt de presentaties en tentoonstellingen over z'n werk samen, bestudeert hoe het werk zich onderling verhoudt en adviseert over eventuele bruiklenen en verwervingen.
Marie-Fleur is de collectiebeheerder van de Bruna collectie en is verantwoordelijk voor het beheer en behoud van het werk. Ze adviseert over de wijze van conserveren en restaureren, verzorgt de collectieregistratie, coördineert bruiklenen en stelt ook de voorwaarden voor hoe het werk tentoongesteld mag worden.
Vroeger vielen de functies van conservator en collectiebeheer samen in de rol van conservator. Eind jaren '80, begin jaren '90 is dit echter gesplitst — een conservator is tegenwoordig dus niet meer degene die de collectie werkelijk conserveert!
Binnen het museum is het de technische dienst die daadwerkelijk de tentoonstelling opbouwt en de werken installeert, waarbij rekening gehouden wordt met de voorwaarden die door de conservator, collectiebeheerder en eventueel een bruikleengever gesteld zijn . Dit team heeft een grote technische materiaalkennis en bestaat uit specialisten die ieder op een eigen terrein de benodigde kennis en ervaring in huis hebben.
Ook wordt er regelmatig samengewerkt met externe deskundigen, zoals gastconservatoren, restauratoren, onderzoekers, studenten en kunsttransporteurs.
► TIP! Wil je ook collectiebeheerder worden? Je kunt hiervoor de studie volgen aan de Reinwardt Academie.
Voor conservator kun je niet bij de Reinwardt Academie terecht, daarvoor is een inhoudelijke studie zoals (kunst)geschiedenis belangrijk, vaak aangevuld met een master conservator in opleiding.
- het probleem — de degradatie van materialen
Werk dat gemaakt wordt door kunstenaars en vormgevers is vrijwel altijd onderhevig aan verval en het is zaak om er zorg voor te dragen dat werk in een private of museale collectie zo min mogelijk aangetast wordt door de tijd en door invloeden van buitenaf.
Marie-Fleur — 'De degradatie van een collectie is niet volledig tegen te gaan, dus is het vertragen van dit proces het doel. Het beste is om het werk eigenlijk nooit tentoon te stellen, maar aan de andere kant willen we het werk wel laten zien. Wat dat betreft hebben we als museum een dubbele functie.'
Marie-Fleur vertelt ons dat er voor alle verschillende soorten werken en materialen richtlijnen bestaan die vaststellen hoeveel uur een werk gedurende de gehele levensduur in totaal tentoongesteld mag worden. Per tentoongesteld object worden alle dagen bijgehouden waarop het is blootgesteld aan invloeden van buiten de beschermende condities van het depot. Het aantal dagen dat een werk tentoongesteld mag worden is afhankelijk van het gebruikte materiaal en de staat van het object — en zelfs de gebruikte kleuren zijn van invloed! Blauwe kleuren degraderen bijvoorbeeld over het algemeen sneller dan andere kleuren. Het type pigment dat is gebruikt is hier dan weer de voornaamste oorzaak van.
► Wil je hier meer over weten? Meer info vind je hier, op de site van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Conservator en collectiebeheerder zijn steeds in samenspraak over alle voorwaarden en mogelijkheden die bepalen hoe de tentoonstelling er uit gaat zien.
Yolanda — 'Soms wil je als conservator heel graag een werk tonen. Het is dan goed dat er ook de stem van de collectiebeheerder is die aangeeft dat het bijvoorbeeld onlangs al ergens anders is getoond en het voor nu beter even in het depot kan blijven. Je overlegt dan samen wat er kan en onder welke omstandigheden.'
In het Atelier Dick Bruna kun je goed zien dat er meerdere maatregelen zijn genomen om het getoonde werk te beschermen.
Zo zijn de vitrines langs de wanden allemaal dubbelwandig, wat er voor zorgt dat het klimaat zo stabiel mogelijk blijft. Het getoonde werk zal zo minder snel degraderen door een schommeling van de luchtvochtigheid veroorzaakt door vocht of nattigheid die door bezoekers wordt binnengebracht.
De presentatie wordt verlicht door LED lampjes met een lichtsterkte van maximaal 50 lux. Deze worden niet warm en hebben qua lichtsterkte minder invloed op het tentoongestelde werk.
In enkele van de mini-expositielades zien we warempel het foamboard terug dat het museum bij GERSTAECKER heeft aangeschaft om enkele werken gemaakt op spaanplaat stabiel te kunnen presenteren. In het foamboard zijn inlays uitgesneden, waarin het werk perfect stabiel ligt, zodat het niet kan bewegen als de lades open en dicht gaan. Dit foamboard is zowel van binnen als van buiten zuurvrij en minimaliseert zodoende de aantasting van het werk door zuur.
- als voorbeeld — iets over de zuurtegraad bij de conservering van papier
Bij het behoud van kunstwerken op papier is de zuurtegraad een cruciale factor. Papier en karton kunnen door natuurlijke veroudering verzuren, waardoor ze vergelen, verdonkeren of zelfs brokkelig worden. Dit risico beperkt zich niet tot het kunstwerk zelf: ook de materialen waarin het werk gepresenteerd of bewaard wordt — zoals passe-partouts, mappen en archiefdozen — kunnen verzuren en zo het werk aantasten.
De zuurtegraad wordt uitgedrukt in pH-waarden tussen 0 en 14. Een pH-waarde lager dan 7 is niet zuurvrij. Een pH-waarde van 7 is pH-neutraal en chemisch in evenwicht. Een pH-waarde hoger dan 7 is zuurvrij — andere termen hiervoor zijn alkalisch of basisch.
Hoewel hoogwaardig papier en karton zuurvrij worden geproduceerd, daalt de pH-waarde na verloop van tijd onvermijdelijk door omgevingsinvloeden. Om dit proces te vertragen, bewaren musea en archieven kwetsbare werken consequent in zuurvrije materialen.
Voor een nog langere levensduur kunnen papier en karton worden gebufferd. Tijdens het productieproces wordt dan ongeveer 3% calciumcarbonaat aan de papier- en kartonpulp toegevoegd. Hierdoor stijgt de pH-waarde naar 8,5 à 9. Deze zogenaamde alkalische reserve werkt als een schild — het neutraliseert binnendringende zuren voordat ze de papier- en kartonvezels zelf kunnen aantasten.
Deze bescherming is echter niet onuitputtelijk. De snelheid waarmee een buffer verzadigd en dus uitgewerkt raakt, hangt sterk af van de omstandigheden in het depot. Om de optimale conditie van een kunstwerk te garanderen, moeten verpakkingen en opslagmaterialen daarom periodiek worden gecontroleerd en tijdig worden vervangen.
Voor de kenmerkende effen kleurvakken liet Dick Bruna zijn eigen papier drukken in de vijf kenmerkende kleuren waarmee de nijntje boeken zijn gemaakt. Bruna maakte zijn schetsen op calqueerpapier.
De definitieve schetsen zette hij over op aquarel papier door het calqueerpapier op aquarelpapier te leggen en met een potlood krachtig de lijnen te traceren. Deze lijnen kwamen dan als een groefje in het aquarelpapier te staan, die hij dan met een penseel en plakkaatverf overtrok.
Deze definitieve lijntekeningen liet hij op transparante sheets drukken waar hij zijn gekleurd papier vervolgens achter kon houden om de kleuren te bepalen.
Eenmaal een kleur gekozen, knipte Bruna de vormen uit en monteerde hij de kleurontwerpen achter de plastic sheets met de lijntekeningen, waarna het ontwerp gereed was voor druk.
Deze unieke werkwijze van Dick Bruna is geïnspireerd op de beroemde knipsels van Henri Matisse, en de werken van Fernand Léger waarin de kleurvlakken losstaan van het lijnenspel en je als het ware twee keer moet kijken, zoals Bruna het ooit eens beschreef. Bruna scheidde lijn en vlak ook, maar dan fysiek door deze echt op verschillende dragers te maken die samen het totaalbeeld vormen.
inv.nr. 34237 — Cuny Janssen (Nijmegen 1975) — Dick Bruna — 2007
fotoprint — schenking 2018 (schenking van Cuny Janssen) — Collectie Centraal Museum Utrecht / Mercis bv
► Méér werk van Cuny Janssen? Bezoek haar website.
— de tentoonstelling in deze video is inmiddels afgelopen, maar je krijgt wel een goede indruk van het atelier van Dick Bruna
► méér weten & méér zien — je bent méér dan welkom!
Graag willen we Yolanda van den Berg en Marie-Fleur Dijk hartelijk danken voor de gastvrijheid en vrijgemaakte tijd om ons te ontvangen in het Atelier Dick Bruna en te vertellen over hun werkwijze en vak als conservator en collectiebeheerder.